OPINIE EKONOMICZNE

W tym roku, już kilka razy, media obiegła informacja o pomyśle PiS na poprawę doli najbiedniejszych emerytów. Na razie jest to pomysł nieoficjalny i m.in. dlatego brak szczegółów. Obecnie emerytury (w dużym uproszczeniu) waloryzowane są wg zasady: inflacja + 20% realnego wzrostu wynagrodzeń w gospodarce. Zasada niegłupia, bo uwzględnia inflację i bierze pod uwagę wzrost wynagrodzeń w gospodarce. Mamy więc element ochrony emerytur przed niekorzystną zmianą cen, ale i korzystanie ze wzrostu gospodarczego. W tym roku waloryzacja wyniesie nominalnie ok. 3%, co wbrew pozorom nie jest mało. Średnie wynagrodzenie w gospodarce narodowej wzrosło nominalnie o 5,5% w 2017 r.

Temat waloryzacji emerytur powraca co roku. To oczywiste, bo większość emerytur nie jest wysoka, a emeryci mają ograniczone możliwości tzw. dodatkowego dorobienia do emerytury. Tym razem PiS wpadł na pomysł by szybciej rosły najniższe emerytury. Przy czym szybszy wzrost niższych emerytur nie miałby być efektem zewnętrznego dofinansowania, a …..kosztem lepiej uposażonych emerytów. Idea jest taka by koszty waloryzacji po zmianie jej zasad nie były wyższe od obecnych. W efekcie, zmiana byłaby neutralna dla budżetu w porównaniu z obecnym rozwiązaniem waloryzacji. Inaczej mówiąc bogatsi finansują tych skromniej zarabiających. Wg medialnych przecieków, wyższe emerytury miałyby być waloryzowane tylko o inflację (lub inflację tzw. ‘emerycką’), a niższe o inflację + ‘coś’. To coś, po przeprowadzeniu szacunków, to śmiało 2 pkt. proc. powyżej inflacji.

Tylko czy ci z większymi emeryturami aby na pewno są bogaci? I czy na pewno mamy do czynienia z przejawem lewicowości, czy może raczej populizmu? Moim zdaniem to ostanie, plus polityczne cwaniactwo.

Załączam ilustrację z rozkładem m.in. emerytur za 2017 r. z raportu ZUS. Dominująca część emerytów (ok. 85%) nie przekracza świadczeniami 3000 zł m-cznie. Trudno więc mówić o bogatych emerytach w Polsce. Ograniczanie im waloryzacji do poziomu inflacji, by ratować tych z gorszymi emeryturami, wydaje się nieetyczne w czasach gdy państwo lekką ręką wydaje ponad 25 mld zł. rocznie.

Zróżnicowanie waloryzacji w grupie emerytów przenoszeniem na ich barki walki ze zróżnicowaniem dochodowym w tej grupie. Państwo przerzuca na ich barki to co do niego należy, a ponadto narusza zasadę nienaruszalności emerytur.  To nieuczciwe wobec osób, które dzięki zapobiegliwości i uporowi zdobyły dobrze płatny zawód, były elastyczne zawodowo by w jak największym stopniu uniknąć bezrobocia i rzetelnie płaciły składki.

Podwyżka emerytur to dla państwa wydatek rzędu 7 mld zł rocznie (średnia za ostatnie cztery lata). Można by więc, zamiast poprawiać niższe emerytury koszty wyższych, po prostu pomóc emerytom z najniższymi emeryturami środkami z innych źródeł. Zamiast wciskać kolejne pieniądze ludziom młodym lub w średnim wieku (chodzi o rodziny z dziećmi) w postaci politycznej łapówki 300+, te 1,5 mld zł (koszt 300+) należało przeznaczyć właśnie na poprawę warunków bytowania obywateli z najniższymi emeryturami. Niestety priorytety polityczne rządu są inne. Podobnie było z niepełnosprawnymi.

Idea ratowania biedniejszych emerytów kosztem tzw. bogatszych  miałaby sens w przypadku przedłużających się problemów ekonomicznych. Ale tak nie jest. To kwestia priorytetów. PiS uznał że finansowa nonszalancja w postaci 500+ i 300+ jest politycznie bardziej opłacalna i biedniejsi (przepraszam za to niezbyt miłe określenie) emeryci na liście politycznych i społecznych priorytetów są niżej niż rodziny z dziećmi. Przypomnę, że 500+ kosztuje na ok. 24 mld zł, a 300+ ok. 1,5 mld zł. Rząd jest dumny, że rodziny za 500+ jeżdżą nad morze i kupują używane samochody, a gorzej zarabiający emeryci (np. 1000 zł) mają zamiast – przykładowo – podwyżki rocznej o 30 zł dostać 60 zł. Czyli rocznie, łącznie, ponad 350 zł.

‘Bezkosztowa’ dla finansów państwa poprawa losu biedniejszych emerytów jest po prostu nieetyczna. Dodatkowo jest kolejnym pomysłem zmierzającym do złamania zasady nienaruszalności emerytur, bo zróżnicowanie zasad waloryzacji tak odbieram. Mam nadzieję, że rząd nie wcieli pomysłu w życie w takiej postaci.

Reprezentacji społeczeństwa, posłowie, mają pełne prawo badać afery lub domniemane afery. Na podstawie dotychczasowych doświadczeń można powiedzieć, że skuteczność  komisji sejmowych (w wyjaśnianiu)  jest raczej ograniczona. Komisje ds wyjaśniania afer mają na ogół cel polityczny i w efekcie niewiele wyjaśniają. Powiększają jedynie zamieszanie. Determinacja obecnej większości parlamentarnej w wyjaśnianiu przyczyn afery Amber Gold, też wygląda cokolwiek pokracznie i nieszczerze. Jak na razie udziału polityków w aferze raczej nie udało się udowodnić. Nie ma co jednak ukrywać, że Amber Gold funkcjonował za długo m.in. z powodu opieszałości sądów itd.

Funkcjonowanie komisji ds. Amber Gold nie ma również sensu dlatego, że rządząca większość ma rękach wszelakie służby i sądy. Jak na razie żadna z tych służb nie potrafi dostarczyć wiarygodnego materiału, który tą sensacją mógłby być.

Jedną z rzeczy, która mnie nieco drażni, jest brak krytyki pod adresem dawnych klientów Amber Gold i przypominania, że ludzie mają wolność wyboru, podejmowania ryzyka i robienia rzeczy sprzecznych z jakimkolwiek rozsądkiem. Mamy chyba prawo chyba jednak czegoś od ludzi wymagać. Biorąc pod uwagę liczbę klientów i kwoty jakie wpłacano, możne powiedzieć, że większość musiała mieć świadomość podejmowanego ryzyka.

Zwracam uwagę na lekkomyślność wielu klientów Amber Gold itd., bo afery finansowe będą wybuchały tak długo jak długo będą chętni by zaryzykować pieniądze. A przykład krajów z o wiele dłuższą historią demokracji, wolności i gospodarki wolnorynkowej wskazuję, że chętni będą zawsze.

Sporo czasu spędzam przeglądając różnego rodzaju media. Nawet, jeśli jest okazja, to i tzw. kolorową prasę z plotkami, poradami kuchennymi itd. I nawet w tego typu mediach trudno było trafić na reklamy Amber Gold. Dominująca część wszelakich poradników dotyczących lokowania oszczędności skupia się na bankach, biurach maklerskich, TFI, obligacjach itd. Czyli standard. Niemal zawsze w kącikach finansowych porad jest mowa o bezpieczeństwie i unikaniu lokowania w instytucjach nieznanych, nie objętych kontrolą KNF czy zwrotem środków zapewnionym przez BFG itd. Oczywiście tu należy wstawić jedno ‘ale’. Amber Gold istniał na tyle długo, że część klientów mijając jego placówki, mogła uwierzyć, iż ma do czynienia z instytucją godną zaufania. Do tego przykład zadowolonych z usług Amber Gold znajomych i bliskich. Czy to jednak wystarczające usprawiedliwienie?

Poszkodowani w tego typu aferach dość często zasłaniają się niewiedzą. I zaczynam mieć coraz większe wątpliwości czy brak zainteresowania funkcjonowaniem świata jak nas otacza jest dobrą linią obrony. Otaczający nas świat jest skomplikowany, ale nie na tyle być go nie pojmować czy nie rozumieć. Wydaje się, że elementarna wiedza o zasadach lokowania oszczędności (i bezpieczeństwie) powinna być jednak od ludzi wymagana. Jeżeli ktoś nie ogląda tv, nie słucha radia, nie czyta gazet, nie zagląda do internetu, to …cóż, sam sobie szkodzi. Są jeszcze znajomi,  sąsiedzi, rodzina.

Ludzie mijający placówki Amber Gold i znający ofertę spółki musieli zauważyć, że ta firma finansowa mocno odbiega od otaczających nas placówek bankowych.

To co zawsze mnie dziwi, to uleganie pokusie ponadprzeciętnej stopy zwrotu. Dokładnie na ten ‘haczyk’ łapał klientów Amber Gold. Klientów Amber Gold doprawdy nie zastanowiło dlaczego wszystkie banki dookoła proponują radykalnie mniejszy ‘procent’? Podobnie obligacje skarbu państwa. To trochę tak jakby kupić samochód za 50% ceny rynkowej od gościa który zapewnia, że to okazja a stan techniczny nie ustępuje średniej rynkowej, a nawet jest lepszy. I to nie wzbudza żadnego podejrzenia?

Co ciekawe, pole do szaleństwa daje oferta TFI, biur maklerskich itd. Wcale nie jest trudno uzyskać na instrumentach oferowanych przez te instytucje ‘procent’ przewyższający zyski z lokat bankowych czy obligacji. Niemniej i w tych instytucjach nikt nie oferował gwarantowanego zysku na poziomie 10%. Na to też klienci Amber Gold nie zwrócili uwagi?? A może część z nich zgubiła zwykła, przepraszam, ..pazerność?

Za każdym razem też, czyli po każdej aferze finansowej, przed kamerami stają klienci bankruta wypowiadając zdanie: straciłam/em oszczędności życia. Przepraszam, ale to zdanie zaczyna mnie już drażnić. Bo nie daje się wszystkich oszczędności do jednej instytucji. Jeżeli już, to po dogłębnym sprawdzeniu informacji.

Nikt z premedytacja nie traci pieniędzy. Klienci Amber Gold wierzyli, że dostaną pieniądze  z powrotem wraz z odsetkami. Nie widzę jednak powodu by nie ganić ich za brak roztropności. Przypominam, głównym powodem tego typu afer są ludzie z ich brzydką skłonnością do szukania ponadprzeciętnych zysków. Po drugiej stronie zawsze znajdzie się ‘przedsiębiorca’, który będzie to chciał wykorzystać.

Trzeba przyznać, że rząd PiS ma jakiś nieprawdopodobny dar robienia
rzeczy dziwnych również w gospodarce. Danina solidarnościowa to jakiś
ekonomiczny dziwoląg. Efekt szukania rozwiązania kryzysu dotyczącego protestujących
rodzin niepełnosprawnych, ale i dość sprytne
politycznie i ekonomicznie rozwiązanie.

Danina ma się składać z dodatkowego
opodatkowania osób o wynagrodzeniach ponad 1 mln zł rocznie i środków z
Funduszu Pracy na który też opodatkowujemy nasze wynagrodzenia.

PiS nie chce się przyznać do
podnoszenia podatków, więc podniesienie opodatkowania
nazywa daniną. Obciążenie najbogatszych wytrąca oręż opozycji i utrudnia
obroną podatników. Mało który polityk opozycji
odważy się na obronę bogatych, bo to może być gwóźdź do politycznej trumny.

Fundusz z obciążenia bogatych i ze środków z Funduszu Pracy ma uzyskać ok. 2 mld zł rocznie. Te
środki mają być przeznaczone m.in. pomoc dla niepełnosprawnych i ich rodzin.
Ale nie ma to być oczekiwane przez strajkujących 500 zł, bo rząd wymyślił, że
priorytety będą ustalane przez rząd i przeróżne organizacje. Krótko mówiąc, pod pozorem pomocy niepełnosprawnym rząd
wygenerował ponad 1 mld zł (obciążenie bogatych), o przeznaczeniu których w
dużym stopniu sam będzie decydował. Niepełnosprawni
zostali tu trochę wykorzystanie na podreperowanie budżetu. Naprawdę
sprytne.

To dyskretne wprowadzenie
trzeciego progu, to wycofanie się częściowe z rezygnacji z trzeciego progu
podatkowego za poprzednich rządów PiS. Inaczej mówiąc, dyskretnie przywracamy
trzeci próg. Sam uważam, że nasz PIT jest zbyt korzystny dla osób dobrze
zarabiających, ale wolałbym żebyśmy o tym mówili otwarcie i uczciwie. Politycy PiS
chyba bardzo wstydzą się decyzji o rezygnacji z trzeciego progu przed laty.

Pomysł rządu powinien sprowokować
nas do powrotu do dyskusji nad Funduszem
Pracy. Od lat ekonomiści zwracają uwagę, że FP ma za dużo środków i albo
powinniśmy składkę na FP zmniejszyć, albo sprecyzować do czego ma służyć.
Politycy zaczęli przed laty podbierać pieniądze z FP na różne cele, wcale lub w
niewielkim stopniu związane z rynkiem pracy, bezrobociem itd. Obecny rząd
obiecał już dopłaty z … FP, do oszczędzania na emeryturę w ramach PPK.

Pomysł z daniną solidarnościową to
też kolejny sygnał, że pieniądze do rozdawania powoli się kończą i trzeba
szukać nowych źródeł budżetowych przychodów. 

Średnie wynagrodzenie w gospodarce i w poszczególnych działach i gałęziach gospodarki daje nam szeroki obraz tego co się w wynagrodzeniach działo. Znamy dane za 2017 r. , więc można sobie pozwolić na ocenę tego co się działo na przykład w minionych pięciu latach czyli w okresie 2012-2017.

Może to zabrzmi źle, ale w ostatnim okresie wynagrodzenia zaczęły rosnąć zbyt szybko. Zarówno z punktu widzenia średniej jak i kwoty wynagrodzeń ogółem. W ostatnim kwartale 2017 r. średnie wynagrodzenie wzrosło o 7,1% r/r. To wpływ wzrostu wynagrodzeń w kilku sektorach gospodarki, o czym za chwilę. Tak wysoki wzrost oznacza powolne odrywanie się od wzrostu wydajności w gospodarce. Przyspieszać zaczęła też suma otrzymywanych wynagrodzeń. Suma wynagrodzeń w IV kw 2017 była o niemal 11% wyższa od wartości z IV kw 2016 r. Przypomina to przełom 2006/2007 gdy dynamika wzrostu wspomnianej wielkości zaczęła przybierać na sile. To m.in. wtedy ceny mieszkań zaczęły szybować do zaskakujących poziomów. Wydaje się jednak, że obecnie wzrost wynagrodzeń nie wywoła takiego efektu jak przed ponad dziesięciu laty. M.in. dlatego, że utrzymanie wysokiej dynamiki wzrostu gospodarczego wydaje się mało prawdopodobne. Pewnym niebezpieczeństwem może być brak rąk do pracy przy tempie PKB 3%-4% PKB.

Przystępując do oceny okresy 2012-2017 trzeba pamiętać, że był to okres zróżnicowany w polskiej gospodarce. Wzrost gospodarczy był następujący: 1,7%; 1,2%; 3,3%; 3,4%, 3,0%; 4,6%. Gospodarka więc powoli nabierała rozpędu i spadać powoli zaczęło bezrobocie.

Sektorowo wzrosty wynagrodzeń rozłożyły się dość różnie, ale na wstępie podam jak prezentowała się średnia płaca w gospodarce w latach 2012-2017 i jaka była dynamika wzrosty rok do roku.

W 2012 r. relacja wynagrodzeń w górnictwie osiągnęła szczytowy poziom 185% w relacji do średniego wynagrodzenia w gospodarce. Kłopoty górnictwa, w tym głównie węgla kamiennego, wymusiły wstrzymanie wzrostów , a niekiedy wręcz spadek. W efekcie wspomniana wyżej relacja do wynagrodzenia średniego spadła do 164% w 2016 i 165% w 2017. Poprawa sytuacji w górnictwie wywołała nacisk na wzrost wynagrodzeń. W IV kw 2017 wynagrodzenia r/r skoczyły o 12,7%. Można mieć tylko nadzieję, że górnicy pamiętają iż cena węgla raz rośnie raz spada. Zwracam na to uwagę, bo istnieje obawa, że problemy sprzed 2-3 lat szybko zostaną zapomniane.

Płace w przetwórstwie przemysłowym wzrosły z 96% średniej krajowej do 99%. Tutaj rolę odegrały dwa czynniki. Wydaje się, iż trwale zmienia się wynagrodzenie tzw. robotnicze na tle rozkładu płac w Polsce. Wykwalifikowany robotnik zaczyna być poszukiwany i powoli dobrze opłacany. Do wzrostu podanej relacji przyczyniła się też koniunktura gospodarcza. Świadkami podobnego zjawiska byliśmy w okresie poprzedniego boomu gospodarczego.

Powoli poprawę odczuwają pracownicy budownictwa. Ich relacja do średniego wynagrodzenia z gospodarce ogółem poprawiła się ze 101% w 2012 podniosła się do 104% w 2017. Przypomnę, że oznacza to, iż dynamika wzrostu wynagrodzeń w budownictwie była nieco lepsza od średniej w gospodarce. Czy relacja do średniej wzrośnie do 112% jak w 2008 r.? Wątpię. Wtedy był to efekt spiętrzenia prac budowlanych od budownictwa mieszkaniowego po drogowe, co wywołało ogromne ssanie nie pracowników budowlanych. Krótko później budownictwo drastycznie to odreagowało.

Od kilku lat systematycznie spada, w relacji do średniej, płaca w transporcie i gospodarce magazynowej. Na koniec 2017 relacja ta wyniosła 96% wobec 99% w 2012 (106% w 2008 r.).

Zaskoczeniem mogą być wynagrodzenia pracowników sektora edukacji. W 2013 r. relacja średniego wynagrodzenia w edukacji do średniego w gospodarce wynosiła 106%. Do 2017 spadła do …99%. Trzeba jednak uczciwie podać, że płace w sektorze w dużym stopniu ustalane są administracyjnie.  W efekcie w okresach wysokiej koniunktury pracownicy w niewielkim stopniu z niej korzystają. Niemniej jednym z plusów pracy na państwowej posadzie jest względna stabilizacja zatrudnienia i przynajmniej skromne podwyżki niedostępne w okresach dekoniunktury w sektorach skomercjalizowanych.

W nieco lepszej sytuacji od nauczycieli byli pracownicy służby zdrowia, opieki społecznej oraz tzw. służb mundurowych. Jeszcze w latach 2008-2010 relacja ich wynagrodzeń do średniej wynosiła ok. 98%. W 2014-2015 było to jedynie 92%, by rosnąć szybciej w latach 2016-2017. W 2017 średnie wynagrodzenie w służbie zdrowia i opiece społecznej stanowiło 94% średniego wynagrodzenia w gospodarce. U mundurowych zachodziły podobne zmiany, przy czym u nich średnie wynagrodzenie w relacji do średniego ogółem wyraźnie przekracza 120%.

Miło zobaczyć poprawę wynagrodzeń względem średniego w gospodarce w sektorach silnie skomercjalizowanych i zatrudniających niejednokrotnie osoby o słabszej pozycji na rynku pracy. Mam na myśli handel, zakwaterowanie, gastronomię itd. W obydwu przypadkach średnia dla sektora poprawiła się do średniej dla gospodarki o 4-5 p.p. w okresie 2012-2017. W tych przypadkach jednak nie będzie to trwałe zjawisko. W dużym stopniu to efekt braku pracowników w okresie szczytu koniunktury gospodarczej. Swoje na pewno uczynił też wzrost płacy minimalnej, która w ostatnich latach rosła szybciej od wynagrodzenia średniego w gospodarce.

Podsumowując, głównym czynnikiem poprawy wynagrodzeń jest wzrost gospodarczy. Swoje korzystne piętno odciska wzrost płacy minimalnej i, w części już trwała, poprawa sytuacji rynkowej pracowników na stanowiskach tzw. robotniczych. Po latach walki z deficytem finansów publicznych, powoli poprawia się sytuacja pracowników sektora państwowego. No, może poza edukacją. Spada powoli relacja płac w sektorze finansowym do średniej w gospodarce. Z niemal 180% w 2008, 174% w 2012 do 172% w 2017. I nie ma co z tego powodu ubolewać, bo wynagrodzenia w sektorze finansowym należą do wysokich.